Eline's (levens)kunstblog
Eline Vulsma over leven en kunst
Munch : Van Gogh
Categories: museum

Edvard Munch en Vincent van Gogh hebben elkaar nooit ontmoet. Munch kende wel het werk van Van Gogh. De ‘ontmoeting’ van hun werk in het Van Goghmuseum knalt van de muren af. Je ziet overeenkomsten en verschillen. Beide schilders hebben een manier van schilderen die de doeken laat bewegen voor je ogen. En dan nu naast elkaar! De indruk die achterblijft: zalen vol gepassioneerde schilderkunst van twee gecompliceerde zielen. Wat is schilderkunst toch mooi.

Wat deze tentoonstelling zo bijzonder maakt is dat voor het eerst de geestverwantschap en artistieke parallellen tussen deze schilders belicht worden. Maar voor mij is het gelijk een kennismaking met het werk van Munch.  (spreek uit: Moenk) Uiteraard kende ik ‘De schreeuw’, maar het andere werk was mij geheel onbekend.

Edvard Munch in het kort: Noorwegen, geboren in 1863 en overleden in 1944. Besluit evenals Van Gogh in 1880 om kunstenaar te worden en volgt een opleiding in Oslo. In 1884 presenteert hij zijn eerste meesterwerk: Ochtend. In 1885 gaat hij voor het eerst naar Parijs, waar hij later vaker heen zou gaan. Wat hij ook deelt met Van Gogh: verblijf in een psychiatrische kliniek.

In zijn openingswoord voor de verzamelde pers sprak directeur Axel Rüger zijn dank uit aan alle betrokkenen, o.a. het Munch museum in Oslo, conservatoren Maite  van Dijk en Magne Bruteig. Er is maar liefst zes jaar samen aan gewerkt.  Het is niet eenvoudig om bruiklenen van deze twee kunstenaars te krijgen. Rüger meldde ook dat het weer een uitdaging was om de boel te verzekeren. Gelukkig staan Nederland en Noorwegen garant voor een deel van de verzekeringspremie. Bij de inrichting is rekening gehouden met drukte: daarom zijn de namen van de schilderijen redelijk hoog boven de schilderijen geplaatst.

Conservator Maite van Dijk citeerde Edvard Munch: “Van Gogh liet in zijn korte leven zijn vlam niet doven – zijn penselen waren vol vuur en gloed in die weinige jaren waarin hij zichzelf opbrandde voor zijn kunst. Ik wilde, in mijn langere leven en met meer geld ter beschikking, mijn vlam ook niet laten doven, net als hij en met brandend penseel tot het laatste moment schilderen.” (28 oktober 1933) Een mooi citaat, want dat vlammende en fanatieke is bij beide schilders heel goed te zien.

Er was een heuse openingshandeling, namelijk het onthullen van twee sterrennachten. Die van Munch in Oslo (1922-1924) en die van Van Gogh boven de Rhône ( 1888). Dit laatste doek is zelden in Nederland te zien.

Nog meer nacht:

‘De schreeuw’ die in deze tentoonstelling te zien is, is één van de vier versies. Deze is van pastelkrijt. Ondanks dat hij van afstand een beetje wegvalt tussen de andere doeken, is ook deze schreeuw heel krachtig. Het beeld van wanhoop in combinatie met die avondrood kleuren. Wat me vooral treft zijn de andere mensen op de brug die allesbehalve wanhopig lijken te zijn. Ze staan gewoon van het uitzicht te genieten. Zij horen de schreeuw van de natuur niet. De man is weliswaar deel van het geheel, maar in zijn wanhoop toch eenzaam.

Het doet me denken aan de huidige situatie met de vluchtelingencrisis. Even los van de oorzaak van die crisis en de oplossing ervan. Aan de ene kant wanhopige vluchtelingen uit een door oorlog verscheurd land. Aan de andere kant de Europeanen die (over het algemeen) rustig hun leven leiden, genieten van grote en kleine zaken. Het contrast van zulke verschillende emoties vlak bij elkaar.

Een kenmerk van goede literatuur, zo heb ik op school geleerd, is dat iedereen zijn eigen invulling kan geven aan het verhaal. Een kenmerk van goede kunst is dan dat je los van de oorspronkelijke gedachte een nieuwe situatie herkent in dat kunstwerk. Je eigen gevoel of dat van anderen. Wat mij betreft een toppertje, die ‘Schreeuw’, maar dat is uiteraard alom bekend 😉

Overigens werd er bij ‘De Schreeuw’ een performance uitgevoerd die echt wat toevoegde aan het werk. (en dat maak ik niet vaak mee) Zanger / kunstenaar Nils Bech uit Noorwegen droeg een rauwe tekst voor over de liefde die door merg en been ging. Zijn mimiek was zo goed dat het leek alsof hij net uit de tekening was weggelopen.

Ik zag trouwens nog een schreeuw in deze expo, al heet het doek ‘Rode wingerd’ (1898-1900). Het was het huis van een kennis van Munch, een Poolse dichter. Het lijkt alsof het huis bloedt en er stroompjes bloed sijpelen richting de man voor op het doek. Hij kijkt alsof hij het doek wil ontvluchten, althans zo komt het op mij over. Heel indringend. Het gele huis van Van Gogh dat ernaast hangt ademt een hele andere sfeer. De overeenkomst is hier dus vooral het felle kleurgebruik.

Twee opvallend gelijke doeken zijn die van de geliefden in het park. Van Gogh: Tuin met geliefden: Square Saint-Pierre (1887) En Munch: Vrijende paartjes in het park (1904). Het is waarschijnlijk dat Munch het doek van Van Gogh gezien heeft en als voorbeeld nam. Het verschil zit ‘m met name in de afbeelding van de geliefden. Bij Munch zijn die zwart wit en vormen ze een soort yin-yang achtige eenheid.

De eenheid tussen geliefden zie je ook in het doek ‘De Levensdans’ (1925). De rode jurk van de dame heeft de man helemaal omhuld. Het is geen vrolijk schilderij. Het zijn drie levensfasen van de vrouw, zo werd het uitgelegd door onze gids. Eerst een jonge, frisse vrouw. Dan de vrouw die de liefde gevonden heeft, al lijkt het me geen gelukkige liefde. Dat kan kloppen, want Munch schijnt op dat terrein weinig geluk te hebben gekend. En bij de laatste dame is de liefde voorbij. Ze zou natuurlijk ook gewoon weduwe kunnen zijn, maar o.k.

Wat me zonder de gids niet zou zijn opgevallen is dat er bij Munch veel vaker een persoon of schim pal op de voorgrond staat dan je op het eerste gezicht ziet. Bijvoorbeeld de gele dame helemaal op de voorgrond in het park. Keek ik helemaal langs. Ook bij de sterrennacht moet je echt goed kijken.

Er zijn in de tentoonstelling ook werken te vinden van tijdgenoten en inspirerende collega’s zoals Pissarro en Gaugain en enkele werken van eerdere schilders die hen inspireerden.

Tot slot van mijn bloemlezing Munch’s schilderij ‘Melancholie’. De compositie en kleuren herkende ik meteen: de rode kamer van Henri Matisse. Die dateert echter van 1908, terwijl Munch zíjn ‘rode kamer’ al in 1901 schilderde. Zou Matisse het schilderij van Munch gekend hebben?

Een advies voor het bezoeken van deze tentoonstelling hoef ik u na deze enthousiaste uiteenzetting natuurlijk niet te geven. Ik hoop alleen maar dat het zicht op de werken beter zal zijn dan tijdens de ‘Late Rembrandt’ tentoonstelling.

De tentoonstelling ‘Munch:Van Gogh’ loopt van 25 september 2015 tot en met 17 januari 2016. Boeken van kaarten via www.vangoghmuseum.nl/munch

PS: vanuit Amerika werd ik geattendeerd op de Van Gogh informatie pagina op artsy.net Wellicht interessant voor wie zich verder wil verdiepen in Van Gogh.

 


2 Comments to “Munch : Van Gogh”

  1. Heleen says:

    Bedankt voor je toelichting Eline

  2. shanti says:

    Mooi verhaal en zeker de moeite waard om te bezoeken.